Tommy Wieringa van dichtbij

Vorige week vrijdag was Tommy Wieringa in onze bibliotheek voor een lezing. Dat schijnt hij niet vaak te doen, alleen in de boekenweek. Daar moest ik natuurlijk bij zijn, want ik vind die Wieringa een interessante figuur. De stoelen werden voornamelijk bezet door dames van middelbare leeftijd, waardoor een toevallige bezoeker vol vooroordelen zou kunnen concluderen dat die natuurlijk allemaal speciaal afkomen op charmeur Tommy met zijn rustige donkerbruine stem. Maar gelukkig weet ik zelf beter: deze dames zijn er gewoon altijd bij, dit is harde kern van het lokale lezingencircuit.

Tommy Wieringa komt precies op tijd (20.30 uur) binnenrollen en na enig komisch gehannes met de microfoonstandaard steekt hij van wal. Hij was bij aankomst in Katwijk geschrokken van een paar lelijke torenflats, maar de prachtige lucht boven zee maakte veel goed. Hij weet niet veel van dit dorp, waar hij nooit eerder geweest is (zelfs niet toen hij vlakbij, in Wassenaar, aan een boek schreef) en plaatst het in het rijtje Volendam en Urk.

Wieringa praat rustig en zelfverzekerd. Het lijkt me een ijdele man, maar hij komt er goed mee weg. De leesfragmenten uit zijn boeken zijn goedgekozen, hij start met Een mooie jonge vrouw. Tommy Wieringa (die zelf volgende maand 50 wordt) blijkt gefascineerd door grote leeftijdsverschillen bij liefdespartners en schrijft daar ook over in zijn boekenweekgeschenk (2014). Als ervaringsdeskundige luister ik aandachtig. Een ander belangrijk item bij Wieringa is (de omgang met) zijn inmiddels overleden moeder. Ik herinner mij deze tamelijk excentrieke vrouw nog uit een documentaire van een paar jaar geleden.

In de pauze is er gelegenheid om een boek te laten signeren. Er liggen stapels van zijn nieuwe roman De dood van Murat Idrissi, maar die vind ik te dun (128 blz) en ik kies voor Caesarion, dat al een tijdje op mijn leeslijstje staat. In november komt er weer "een dik boek" uit, volgens de schrijver. Mijn vrouw heeft nog een kort praatje met Wieringa, die mij eens aankijkt en vindt dat je "bij kale mannen de leeftijd wat moeilijker kunt schatten" (ik heb exact dezelfde coiffure als hij).

Er wordt ook nog een mooi ZKV van A.L. Snijders voorgelezen. Tommy is een bewonderaar van deze taoïst, en op een bepaalde manier lijken ze ook wel wat op elkaar. De lezing wordt besloten met een hilarisch verhaal over de uitstrooiing van de as van een overleden oom, bij het Duitse waddeneiland Borkum. Een mooie avond, ik heb me uitstekend vermaakt.

Kreukelwolf

Het arme dier dat er hier zo verkreukeld bijligt heb je misschien al eerder gezien. Vorig jaar genoot hij enige bekendheid als de wandelwolf (niet te verwarren met de wolf van Luttelgeest). De "Duitse" wolf zorgde toen voor ophef in Drenthe en Groningen. Foto's in de krant van een rennende wolf op een trottoir in een woonwijk. Helaas werd deze eerste wolf in Nederland (sinds anderhalve eeuw) niet lang daarna doodgereden op een Duitse snelweg.

En nu dus op de prepareertafel van Naturalis voor een tweede leven als balg. Tijdens deze sessie werden opnames gemaakt door het radioprogramma Vroege Vogels en Ellen van Norren van Wolven in Nederland gaf een interessante toelichting.

Kattebelletje van Darwin

Vandaag gezien in Naturalis: een bedankbriefje van Charles Darwin uit 1877. Leuk om daar eens met je neus bovenop te staan. En er was nog meer moois uitgestald. Medewerkers van de bibliotheek van Naturalis hielden een praatje over bijzondere stukken uit de collectie en brachten enkele fraaie voorbeelden mee. O.a. een brief van Alfred Russel Wallace, oude boeken over fabeldieren en een heerlijk boekje uit 1685 over de heilzame werking van koffie, chocolade, maar vooral thee. Dit prachtige werkje op pocketformaat was destijds een bestseller, en boze tongen beweerden dat de auteur ervan, Cornelis Bontekoe, hiervoor betaald was door de VOC. Wat dat betreft is er dus niets nieuws onder de zon.

Paul Loomans: Ik heb de tijd; Een handleiding in Tijdsurfen

Bijna een jaar geleden las ik Ik heb de tijd; Een handleiding in Tijdsurfen van Paul Loomans. De leuke vormgeving van het boek en de prettige titel hadden sterk mijn aandacht getrokken. Tijdsurfen, dat willen we toch allemaal?

Loomans is een zenmonnik, maar staat midden in het leven, drukbezet en met een gezin. Zijn eigen stressgevoeligheid was min of meer de aanleiding om een methode te ontwikkelen om relaxed en toch doelmatig met Tijd om te gaan. De aanpak is nogal radicaal: doe al je agenda's, briefjes en to do lijstjes weg en kies voortaan je klusjes 'intuïtief'.  

Dat is nogal wat, zeker voor een control freak als ik. Met mijn volgeschreven agenda en vele memo's probeerde ik grip op de zaken te krijgen en 'toeval uit te sluiten'. Een illusie natuurlijk en uiteindelijk gaven al die notities en lijstjes alleen maar nog meer stress en (tijd)druk. Ik besloot in het diepe te springen en de sympathieke methode van Loomans toe te gaan passen.

Zijn zeven aanwijzingen zijn nuttig, logisch en praktisch. Het is de onderlinge samenhang van alle zeven tegelijk, de combinatie die het hem doet. En hoewel de invloed van zen (als feitelijke bron van Loomans inzichten) wel merkbaar is, is dit geen ingewikkeld boek over zen. Het is ook niet het zoveelste stappenplannenzelfhulpboek.

Toch is het mij uiteindelijk niet gelukt om vol te houden. Een van de 'subtips', een agenda aanhouden om je afspraken te noteren en een lijstje met geheugensteuntjes (bij wijze van checklist achteraf) werd mijn valkuil. Ongemerkt werd dat vanzelf weer een lange to do list. 

Vorige week kwam de herkansing in de vorm van een workshopachtige lezing over Tijdsurfen door Paul Loomans himself, georganiseerd door de bibliotheek. Een inspirerende avond met veel leuke interactie met het publiek. Loomans bleek een vriendelijke, rustige man van wie je onmiddellijk van alles aanneemt. Erg leuk om hem de methode zelf te horen uiteenzetten en toelichten. Dat hij in een vorig leven acteur en regisseur is geweest hielp natuurlijk ook mee. 

Ik heb de tijd was winnaar van Het beste spirituele boek van 2013.

Loomans werkt nu aan een boek over emoties, zijn website vind je hier.

Wrijving in Groningen

bron:  http://www.foksuk.nl/

Afgelopen zondag organiseerde GEA Kring Rijnland (een geologische vereniging) weer een interessante lezing in Naturalis, met als onderwerp de dreiging van geïnduceerde aardbevingen. Spreker was professor Manuel Sintubin van de Universiteit van Leuven. Er was een goede opkomst, want het onderwerp is in Nederland zeer actueel (Groningen!) en Sintubin is in ons taalgebied de autoriteit op het gebied van seismologie. De sympathieke Belg is regelmatig te gast in EenVandaag en levert opiniestukken aan diverse kranten. In de zaal werd flink meegeschreven (pers?) en er werden (kritische) vragen gesteld door andere deskundigen. Ik zag er ook Liesbeth van Tongeren, Tweede Kamerlid voor Groen Links.

In de lezing werd dieper ingegaan op de huidige kennis over hoe aardbevingen mogelijk geïnduceerd (in gang gezet) worden, en hoe deze kennis gebruikt kan worden om de dreiging van dit soort aardbevingen beter te kunnen inschatten bij allerlei menselijke activiteiten in de ondergrond. Want door bijvoorbeeld het onttrekken van grondwater, olie of gas uit diepe reservoirs, verstoort de mens het heersende spanningsveld in de aardkorst. En elke kleine verandering in dit spanningsveld rond de breuken in de aardkorst kan er voor zorgen dat de wrijving het niet meer houdt en de breuk het begeeft. Antropogene aardbevingen zijn het gevolg, ofwel aardbevingen geïnduceerd door de mens.

Zo ontstaat er steeds meer dreiging en risico in gebieden die tot op heden geen aardbevingsgebied waren. Dit is maatschappelijk onaanvaardbaar. De mensen in Groningen bijvoorbeeld hebben er schoon genoeg van. Het motto van deze lezing: 'Knoei niet met de wrijving!' werd dezelfde zondag nog eens krachtig onderstreept door wéér een kleine aardbeving in deze provincie.

Dag van het Natuurboek

  

Zondag vond in Naturalis de Dag van het Natuurboek plaats, en ik zat weer met mijn neus overal bovenop. In het Pesthuis was van alles te doen. Dat begon al heel vroeg met een speciale uitzending van VARA's Vroege Vogels. Daarin de uitreiking van de Jan Wolkers Prijs 2014 voor het beste Nederlandse natuurboek door jurylid Karina Wolkers aan de Amsterdamse stadsbioloog Remco Daalder voor zijn boek De gierzwaluw. De winnaar kreeg naast de prijs van 5.000 euro nog een prachtig literair portret van zichzelf, gemaakt door Siegfried Woldhek.

In het midden prijswinnaar Remco Daalder met links jurylid Jean-Pierre Geelen (Volkskrant) en rechts Vroege Vogels presentator Menno Bentveld.

Remco Daalder signeert.

En dat was alleen nog maar de aftrap. De hele dag waren er lezingen, signeersessies van de vijf shortlist genomineerden en workshops met o.a. Koos van Zomeren. Tussendoor was er live muziek van hoog niveau te beluisteren. Het Calefax Rietkwintet bijvoorbeeld, vond ik ontzettend goed. In de Regentenkamer toonde schrijver Alexander Reeuwijk (zelf ook genomineerd) kostbare en zeldzame natuurhistorische boeken uit de collectie van Naturalis. De lezing door Midas Dekkers was weer leerzaam en amusant, die van Caspar Janssen (Volkskrant) interessant, maar het leukst vond ik toch de Rotterdammer Kees Moeliker (o.a. NRC) met columns uit zijn laatstverschenen boek De bilnaad van de teek (2012). Een aanrader.

Mijn complimenten aan Vara's Vroege Vogels voor het organiseren van deze fantastische dag. En ook nog eens gratis toegankelijk!

De vijf genomineerde boeken (shortlist).

Vindt Midas Dekkers kale mannen eikels?

Vindt Midas Dekkers kale mannen eikels? Met deze prangende vraag liep ik al enige tijd rond. Ik was namelijk tot deze conclusie gekomen na het lezen van een interview in het blad Maarten! ergens in 2012. Het gesprek kwam op beharing, of het gebrek daaraan, en Maarten van Rossem had hierover (natuurlijk) de meest uitgesproken mening: 'glimmende kale koppen vind ik weerzinwekkend'. Midas Dekkers toonde zich iets gematigder, kaal worden is erfelijk, maar hij vond het wel 'een merkwaardige gewoonte van mannen om zich helemaal kaal te scheren'. Om daar nogal vilein en typisch Midas Dekkers aan toe te voegen: 'Misschien denken ze virieler over te komen door het hoofd het uiterlijk van een eikel te geven'. Ja, Midas mag de mensheid graag plagen.

Wim

Gisteravond gaf Midas Dekkers een lezing in de bibliotheek, en als groot liefhebber van zijn werk was ik daar natuurlijk bij. Het was een vrolijke en leerzame avond met veel anekdotes en biologische details. Dekkers is een geweldige spreker die de aandacht moeiteloos vasthoudt. Zijn praatje was opgehangen aan het thema Nederland leest Erik of het klein insectenboek en hij had voor deze lezingencyclus het gehele oeuvre van Bomans nog eens tot zich genomen.

In de pauze was er gelegenheid om een boek te laten signeren, wat ook een mooi moment bleek om mijn vraag te lanceren. Dekkers keek duidelijk verrast op, toch even sprakeloos, en probeerde zich duidelijk voor de geest te halen waar en wanneer hij dit gezegd zou kunnen hebben. Maar uiteindelijk zat hij weer te glimlachen, zei nog iets over kaalheid en viriliteit en liet de zaak verder diplomatiek en veilig in het midden.

Intussen was wel mooi mijn exemplaar van "Alle Beesten II" gesigneerd. Deel I kwam al eerder aan de beurt, toen ik hem eens in Naturalis in het wild tegenkwam.

Na de pauze was er gelegenheid voor het publiek om vragen te stellen. Een van de aanwezigen vroeg de mening van Midas Dekkers over Freek Vonk, de mediabioloog van een nieuwe generatie. Dekkers bleek niet geheel afwijzend te staan tegenover Vonks nieuwe, snelle benadering van biologie, maar was er duidelijk niet gecharmeerd van. Hij vergeleek daarbij de biologie met een groot orgel met veel registers. Hij trok er daar wat van open en zijn collega's weer andere. De registers van Freek Vonk zou hij dichtlaten, of liever nog: afplakken.

Ruggengraat

Onder het motto Rennen voor je leven hielden de evolutie- en ontwikkelingsbiologen Frietson Galis en Claartje ten Broek gistermiddag een interessante lezing in de Live Science zaal van Naturalis. Het onderwerp was de evolutie van de wervelkolom bij snelle en langzame zoogdieren.

Snelle zoogdieren hebben een flexibele wervelkolom. Tijdens het galopperen wordt de wervelkolom tot het uiterste gebogen en gestrekt in lengterichting, om een zo groot mogelijke afstand te overbruggen bij elke sprong. Bij katachtigen en hazen is dit zelfs extreem, bij het buigen komen de achterpoten voor de voorpoten uit. Dit kost veel spierkracht. Langzame soorten hebben een veel stijvere wervelkolom waardoor er minder spierkracht nodig is voor de voortbeweging. Galis en Ten Broek hebben onderzocht waarom er veel evolutionaire veranderingen mogelijk zijn aan de wervelkolom van langzame zoogdieren, maar niet aan die van snelle zoogdieren.

Hun onderzoek is ook van medisch belang. De evolutie sleutelt aan onze ruggengraat en probeert deze te verbouwen. Er worden dingen uitgeprobeerd, bij sommige foetussen een werveltje meer of een ribje extra. Helaas loopt dit altijd verkeerd af. Veel miskramen, geboorteafwijkingen en dergelijke zijn hiervan het gevolg.

Ik bewonder de wijze waarop beide dames deze toch ingewikkelde materie duidelijk wisten te maken voor een breed publiek. Er zaten ook veel kinderen in de zaal. Van de gelegenheid tot vragen stellen werd druk gebruik gemaakt. Het viel mij op dat er veel vragen over paarden werden gesteld.

Ter illustratie was er ook een aantal skeletten uit de toren van Naturalis gehaald. Onder anderen dat van een jonge neushoorn, een aardvarken en een (echt) menselijk skelet.

Het Klokhuis

In Naturalis lopen er vaak cameraploegen rond. Het Journaal, EenVandaag, Jeugdjournaal, RTL en nog veel meer. Heel vaak gaat het om educatieve jeugdprogramma's. En de grootste kans om bioloog Freek Vonk in het wild tegen te komen is toch in Naturalis, omdat dat nu eenmaal zijn werkplek is. Gisteren was het Klokhuis-Vragendag in het museum. Er was een vraag-maar-raak-balie, een quiz, lezingen en kinderen konden de presentatoren van het programma ontmoeten en met ze op de foto. Van deze gelegenheid werd goed gebruik gemaakt.

Zelf vond ik de lezing door Tinde van Andel erg interessant. Zij vertelde over hoe de Afrikaanse slaven overleefden in de jungle van Suriname en het gebruik van planten voor geneeskrachtige, magische en religieuze doeleinden. Zij heeft hierover ook een boek geschreven.

Maarten van Rossem

Gisteren bezocht ik een lezing van Maarten van Rossem. De immer zwart geklede historicus besprak op zijn bekende nuchtere & relativerende wijze de ‘Nederlandse identiteit’. Je kunt het zo gek niet noemen of Van Rossem heeft er een mening over. Ik mag daar graag naar luisteren. De onderkoelde ironie, soms overgaand in knorrig gedreutel.

Veel interactie met het publiek, de lachers op zijn hand. Eigenlijk is het een soort cabaret geworden, een conference. En inderdaad verzorgt hij ook sinds een paar jaar een oudejaarsconference. Dit jaar stond hij er zelfs mee in Carré. De laatste tijd is hij wel erg vaak op televisie. Er dreigt een overkill te ontstaan. Hij moet een beetje oppassen voor een ‘Paul de Leeuw’-effect.

Maar gisteren heb ik mij dus prima vermaakt, al had het allemaal best iets korter gemogen. In totaal liep hij een vol uur uit en drie uur Van Rossem is net iets teveel van het goede. Als de organisatie niet zo kordaat had ingegrepen zat ik er nu waarschijnlijk nog. Die man is niet te stuiten.

Live Science

Gisteren was het weer gezellig druk in Naturalis. In sommige delen van Nederland is het nog schoolvakantie en dat was goed te merken. Er waren weer veel extra activiteiten te beleven voor jong & oud. Een poppenvoorstelling, een interactieve theatervoorstelling over schelpen verzamelen, een themadag van National Geographic over de recente Borneo-expeditie van Naturalis, een prepareersessie met een eekhoorn en een mooie lezing over libellen door Jan van Tol, bioloog en adjunct-directeur van Naturalis.

Libellen horen bij de beste vliegers onder de insecten. Zij kunnen zo goed vliegen dat ze zelfs in de lucht kunnen stilhangen, zoals een helikopter. De vleugels van libellen zijn helemaal gebouwd om dat mogelijk te maken.

Het eekhoorntje op de prepareertafel is afkomstig van een Borneo-expeditie uit 1894(!). Al die tijd netjes bewaard in een pot met alcohol om vanmiddag door preparateur Bas Perdijk gebalgd te worden. Het gaat hier om een Callosciurus notatus of plantain squirrel in het engels.

Bas vist nog een exemplaar uit de pot.

En toont hier een klein embryo van een eekhoorn.

De balg is nu opgevuld.

Meer over balgen vind je hier.

Darwin en Wallace

Ook in deze vakantie is er weer veel extra's te beleven in Naturalis. Zo was er gisteren in de zaal Live Science een leuke lezing voor de hele familie door de schrijver Alexander Reeuwijk. Het onderwerp was "Darwin en Wallace".

Voor veel mensen is Darwin een bekende naam, maar Wallace niet. Terwijl beide mannen in dezelfde tijd ongeveer dezelfde ontdekking hebben gedaan: het ontrafelen van de evolutietheorie op basis van natuurlijke selectie.

Er zijn veel overeenkomsten tussen de twee onderzoekers. Beiden hebben een grote reis gemaakt, lazen dezelfde boeken en waren vooral geïnteresseerd in kevers. Maar er waren ook grote verschillen. Het grootste daarvan was ongetwijfeld het klassenverschil tussen Darwin en Wallace. Darwin kwam uit een rijke, elitaire familie en Wallace uit een lager sociaal milieu. Wallace had niet het aanzien en de connecties die Darwin wel genoot en moest gewoon werken voor zijn geld. Uiteindelijk komt het er toch op neer dat Darwin hier met de eer is gaan strijken.

Extra aandacht voor Wallace kan dus geen kwaad en hopelijk zal het nieuwe boek van Reeuwijk, "Reizen tussen de lijnen", dat dit jaar uitkomt daar een bijdrage aan leveren.

Alexander Reeuwijk (1975) was vorig jaar ook in Naturalis, samen met schrijver/bioloog/avonturier Redmond O'Hanlon ter promotie van hun boek "Darwin, Wallace en de anderen". Eerder zag ik dit duo al in Noordwijk bij een vermakelijke lezing met veel smeuïge anekdotes, zoals je dat vooral bij O'Hanlon kan verwachten.

Bij die gelegenheid wilde Redmond O'Hanlon best mijn jaren 80 exemplaar van "Tussen Orinoco en Amazone" signeren. Hij was nogal gecharmeerd van de dame in mijn gezelschap en liet dat dan ook merken in zijn tekstje.

Javaanse jongens

Gisteren was er een interessante lezing in Naturalis. Spreker was Dr. Paul Storm en het thema was "Wie waren de eerste Aboriginals?". Zo'n 60.000 jaar geleden woonden er al mensen in Australië. Waar kwamen die vandaan? En hoeveel migratiegolven zijn er geweest? Om Australië te bereiken moeten de voorouders van de huidige Australische Aborigines de zee zijn overgestoken. De grote vraag van deze middag was of de Javamens wel of niet beschouwd moet worden als de voorouder van de Aborigines. De heer Storm vond van niet. Er werd flink met schedels gezwaaid om deze conclusie te ondersteunen.

 

Over schedels gesproken, het meest waardevolle object in de collectie van Naturalis is het originele schedelkapje van de Javamens. Dit ligt tezamen met een kies en een dijbeen in een kogelvrije vitrine in de Oerparade. In musea overal ter wereld liggen afgietsels van dit schedelkapje, maar in Leiden ligt dus het originele exemplaar. Het is in 1891 door de Nederlandse arts Eugène Dubois gevonden op Java. Deze vondst was essentieel voor de theorie over de evolutie van de mens. Dubois was gefascineerd door het werk van Charles Darwin en zocht gericht naar fossiele tussenvormen tussen mensen en aapachtigen, een missing link. Zijn vondsten schreef hij zelf toe aan zo'n tussenvorm, die hij Pithecanthropus erectus of javamens noemde. Maar tegenwoordig is men het er over eens dat hij de resten van een Homo erectus heeft gevonden, de directe voorloper van de moderne mens. Een bewijs dat evolutie ook voor de mens geldt. Volgens moderne wetenschappelijke inzichten stamt de mens niet van de apen af, maar delen mens en aap een gemeenschappelijke voorouder die in Afrika heeft geleefd.

De ontdekkingen van Dubois hebben tot een grote toename van de kennis over de evolutie van de mens geleid. In eerste instantie werd hij bekritiseerd door tegenstanders en werden zijn bevindingen als onzin verklaard. Maar nu wordt hij beschouwd als een van de grondleggers van de paleoantropologie, de wetenschap die zich bezighoudt met fossiele mensachtigen.