Dry Bones

Deze stukken bot kwamen laatst omhoog in de paddock. Het lijkt wel de onderkant van een menselijk dijbeen. Maar het kunnen ook botten zijn van een grote hond of zo. De eerste variant is natuurlijk wel veel spannender.

In het zand van de paddocks komt dagelijks van alles en nog wat naar de oppervlakte. Vooral scherven, glas maar ook allerlei aardewerk. Er staan manden waar je de troep in kan gooien. Op het terrein waar nu stal en manege gevestigd zijn, lag vroeger een grote vuilnishoop in het duin. Een enorme zwerm meeuwen, en bij bepaalde windrichting een smerige stank in onze nieuwbouwwijk. Aan afvalscheiding werd in de jaren 60 nauwelijks aandacht besteed. Wie weet wat hier nog meer ligt? De stal gaat weg en er moet hier, volgens de gemeente en een Amsterdamse ondernemer, een luxe hotel verrijzen. Het is duidelijk dat de grond dan eerst wel eens behoorlijk gesaneerd mag worden.

Deze ‘menselijke botten’ geven aanleiding tot vreemde verhalen op stal. Iemand beweert dat er ooit iets fout is gegaan met graven ruimen op de Oude Begraafplaats en dat die resten bij het vuilnis zijn terechtgekomen. “De zaak is in de doofpot gestopt.” Het zou best van zijn oma kunnen zijn, voegt hij er serieus aan toe, want die lag daar ook. Heerlijk, zo’n Katwijks broodje aap. Oma of niet, de botten zijn keurig in de mand beland. Zand erover.

Andrew Miller: Puur

Parijs, 1785. De Franse ingenieur Jean-Baptiste Baratte (28) krijgt opdracht om de eeuwenoude begraafplaats Saint-Innocents te ontruimen. Het overvolle kerkhof, waar vele generaties overledenen zijn begraven, puilt uit en geeft een enorme stankoverlast. Met de hygiëne is het slecht gesteld. Ook de naastgelegen kerk moet afgebroken worden. Het is een gigantisch karwei, dat discreet moet gebeuren met het oog op eventuele weerstand onder de bevolking. Er wordt een groep ruwe Vlaamse mijnwerkers ingehuurd om het terrein af te graven. Hun situatie is niet benijdenswaardig, het werk is afschuwelijk en ze mogen de locatie niet verlaten. De ingenieur woont als pensiongast bij een gezin in de buurt.

Deze historische roman uit 2011 van de Engelse schrijver Andrew Miller heb ik met veel plezier gelezen. Je wordt gelijk het verhaal ingetrokken en wilt het eigenlijk in een keer uitlezen. De personages en de grijze sfeer van de stad in die tijd  worden goed en geloofwaardig beschreven. Er zijn allerlei vriendschappen, spanningen en verwikkelingen, vooral in verband met dames, maar ik kan helaas niets vertellen zonder spoilers. Aanrader.

Wit weekend [2]

Oude Begraafplaats, Katwijk. Zondagmorgen, 11.15 uur.

Dorpelwachters met een vachtje

Op elk kerkhof of elke begraafplaats kom je hem/haar wel tegen. Die kat die je het gevoel geeft bij hem te gast te zijn. Het is zijn plek, dat is duidelijk. Hij tolereert je of begroet je zelfs.

Katten en begraafplaatsen gaan goed samen, het leek me een leuk idee voor een fotoserie. Erg naïef, want die zijn er natuurlijk alláng. Bijvoorbeeld hier, en hier.

Een lang vergeten scheepsramp

Een begrafenis in Katwijk aan Zee, 5 oktober 1914, vandaag precies honderd jaar geleden. Acht aangespoelde lichamen, acht naamloze jonge mannen samen in een massagraf. Ze worden met militaire eer begraven, de belangstelling is groot. Op de foto zie ik soldaten, politiemannen met een helm en wat burgers, voor wie het misschien een wrange eerste kennismaking is met de grote oorlog die een paar maanden eerder is losgebarsten en die wij nu kennen als de Eerste Wereldoorlog.

De lichamen zijn van slachtoffers van de grote scheepsramp die op 22 september van dat jaar plaatsvond, 40 kilometer ten noordwesten van Scheveningen. Een Duitse onderzeeboot, door slecht weer uit koers geraakt, torpedeerde in slechts anderhalf uur tijd drie Engelse pantserkruisers met elk zo'n 750 koppen aan boord. De HMS Aboukir, HMS Hogue en HMS Cressy waren patrouilleschepen die de aanvoerroute van de Engelse troepen in België via het Kanaal bewaakten. Aan boord bevond zich een allegaartje van reservisten, veteranen en zelfs een aantal jongens van 15, 16 jaar.

De impact van de aanval was enorm. 1459 mensen kwamen om het leven, net zo veel als bij het zinken van de Titanic, twee jaar eerder. Nog dagen na de ramp spoelden lichamen aan langs de Nederlandse kust, van Vlissingen tot Zandvoort. 837 opvarenden werden opgepikt, o.a. door Nederlandse stoomschepen. Het is bijna onvoorstelbaar, maar er waren mensen bij die op diezelfde ochtend maar liefst drie keer getorpedeerd en gered zijn!

Katwijk, de Oude Begraafplaats, oktober 2014

Inmiddels is er op de Oude Begraafplaats in Katwijk niets meer terug te vinden wat aan deze begrafenis herinnert. De Engelse zeelieden zijn in 1920 herbegraven in Noordwijk, waar op de Algemene Begraafplaats een klein ereveld is ingericht.

Noordwijk, Algemene Begraafplaats, oorlogsgraven 1914-1918

Een geïdentificeerde opvarende van HMS Hogue

Enkele niet-geïdentificeerde zeelieden.

Er is onlangs een documentaire over de scheepramp gemaakt, The Live Bait Squadron, die kun je nog zien tot en met 15 februari 2015 op de tentoonstelling in Muzee Scheveningen. Ga ik zelf binnenkort zeker doen.

Het graf van Stravinsky

Isola di San Michele

Als je in Venetië de enorme drukte van de stad even wilt ontvluchten is een bezoekje aan het begrafeniseiland San Michele een goed idee. Op slechts een paar minuten varen van de noordelijke wijk Cannaregio vind je deze bijzondere plek van serene rust. Je kunt hier prettig wandelen langs de tuinen en de graven, zonder veel mensen tegen te komen. Ook tijdens ons bezoek troffen wij hier slechts een handjevol bezoekers. Laat je niet misleiden door de afgeladen vaporetto met toeristen. Die zijn namelijk allemaal op weg naar het eilandje Murano, iets verderop, dat beroemd is om haar glassouvenirs.

Het Isola di San Michele is niet zo groot, minder dan 500 meter lang zelfs, maar dat merk je eigenlijk niet als je er bent. Er zijn hier verschillende soorten begraafplaatsen. Allereerst de hoge, witmarmeren muren waarin de overledenen  in rijen boven en naast elkaar worden bijgezet. Alles netjes gedecoreerd met boeketten nepbloemen en kleine foto's.

Deze oude mevrouw versiert een graf met stukjes glas. Met haar boodschappentas stapte ze van dezelfde vaporetto als wij. Kennelijk komt ze hier vaak en doet ze telkens een stukje.

Vanwege het ruimtegebrek is er alleen nog een plekje in de grond te verwerven als je rijk en/of belangrijk bent geweest. En bovenal Venetiaan natuurlijk. Alleen bij zeer hoge uitzondering wordt er een niet-Venetiaan begraven. Deze eer viel onder anderen ten deel aan de Amerikaanse dichter Ezra Pound en de Russische schrijver Joseph Brodsky.

Er zijn grasvelden, omringd door hoge cypressen, met keurig bijgehouden graven, veelal opgefleurd met (kunst)bloemen. Andere delen van het eilandje bieden ruimte aan de graven, monumenten eigenlijk, van de allerrijkste families. Deze kunnen erg pompeus zijn, met forse beeldengroepen, zuilen en allerlei symboliek.

Een rijke familie die zich als beeldengroep liet vereeuwigen.

Het graf van Igor Stravinsky en zijn tweede vrouw Vera de Bosset ontdekten wij per toeval tijdens onze wandeling, en ik vroeg mij af hoe deze belangrijke componist (1882-1971) hier zo terecht gekomen is. Geboren in Rusland, genationaliseerd tot Fransman, overleden als Amerikaan en nu dus begraven in Italië.

Steentjes, bloemen en briefjes op de graven van Igor en Vera Stravinsky.

Dat zat zo. Stravinsky is overleden in New York, maar het was zijn wens om in Venetië begraven te worden naast zijn oude vriend Diaghilev. Dat is (bijna) gelukt, hij ligt nu 11 graven links van Diaghilevs graf.

Het graf van Diaghilev.

De Russische impresario en artistiek leider van een ballet, Sergej Diaghilev (1872-1929) was in feite de ontdekker van Stravinsky. Hij was betrokken bij een hele reeks grote werken en Diaghilevs opdrachten betekenden voor Stravinsky de definitieve doorbraak. Stravinsky was dan ook diep geraakt door zijn overlijden.

Daarnaast had Stravinsky nog een speciale band met Venetië, dat hij tijdens zijn leven vaak bezocht. Veel van zijn werken beleefden hier hun première en in 1954 componeerde hij zelfs speciaal een cantate die werd opgedragen aan de stad en zijn beschermheilige Marcus.

Stravinsky's uitvaartdienst werd gehouden in de 14e eeuwse Santi Giovanni e Paolo kerk (San Zanipolo). Er werd muziek ten gehore gebracht van Scarlatti, Gabrieli en natuurlijk van Stravinsky zelf.

Op de achtergrond de San Zanipolokerk.

Ondanks het ruimtegebrek mogen de overblijfselen van Stravinsky en Diaghilev hier blijven liggen. Zij hebben speciale dispensatie. Vele anderen worden na een aantal jaren geruimd, hun skeletten gaan dan naar Sant' Ariano, een speciaal beendereiland elders in de lagune.

Groenesteeg

Nog geheel in Victoriaanse sferen na mijn bezoek aan de Couperus-expositie, maakte ik diezelfde middag ook nog een wandeling over de 19e eeuwse begraafplaats Groenesteeg.

Deze kleine Leidse 'elite'-begraafplaats dateert uit 1813, maar is al lang niet meer in gebruik. Hier werden destijds kunstenaars, hoogleraren, fabrikanten, burgemeesters en andere notabelen begraven. Na een periode van verval is het in 1995 gerestaureerd en dient nu als een soort stadspark, gelegen op een oud bolwerk langs het water. De prachtige bomen en het vele groen maken het hier tot een enclave van rust.

Op Groenesteeg veel gebruikelijke grafsymbolen, zoals afgebroken zuilen, zandlopers en dergelijke.

Obelisk met art deco versiering.

Prachtige oude beuk.

Het graf van de moeder van Vincent van Gogh.

De huiskat van Groenesteeg (wordt graag aangehaald).

Margraten

Op de Amerikaanse militaire begraafplaats bij Margraten in Limburg liggen 8302 Amerikaanse soldaten begraven. Ze zijn gesneuveld tijdens de Tweede Wereldoorlog in Duitsland, in de Ardennen en bij de bevrijding van ons land.

Margraten

De soldaat komt hier alleen op stille dagen
En hij ziet de eindeloze rijen namen
En hij ziet bij elke
Naam een gezicht
Hij voelt zich machteloos en vlucht

Toen wij daar stonden en je zei:
"Dit waren jongens zoals jij,
Die nu zo oud als ik hier hadden kunnen staan
Jongen hoe ouder ik word,
Hoe minder ik weet
Waarom de dingen gaan...zoals ze gaan"

De president komt hier alleen
Voor een verkiezing
Hij legt een krans en zegt "wij mogen niet vergeten"
Het doet mij niets
Want er zijn plaatsen op de wereld
Waar een toespraak of een woord niet veel betekent

De kinderen komen hier soms
Om te spelen
Het land is uit zijn as herrezen
Uit de waanzin van een wereldbrand

Helden sterven voor een droom
Minnaars sterven voor een vrouw
Dichters sterven voor een taal
Soldaten sterven zonder meer

Mijn vader stond daar en hij zei:
"Dit waren jongens zoals jij,
Die nu zo oud als ik hier hadden kunnen staan
Jongen hoe ouder ik word,
Hoe minder ik weet
Waarom de dingen gaan zoals ze gaan"

De vrouwen komen hier alleen
Op grijze dagen
Om het spook van het verleden
Te verjagen
Ze worden ouder en ze zwijgen
De geschiedenis
Sterft met de getuigen
Ze worden ouder en er wordt niet meer naar ze geluisterd
En de geschiedenis sterft
...Met de getuigen

Stef Bos, 1997