Romeinen bij de manege

bron afbeeldingen: itiner-e

In de New Scientist van deze week staat een interessante link naar itiner-e (the digital atlas of ancient roads), met een indrukwekkende kaart van alle hoofdwegen in het Romeinse rijk. Een enorm netwerk, met Katwijk als meest noordelijke punt op het vasteland van Europa. Zoals bekend is er hier veel Romeinse activiteit geweest, er zijn talloze vondsten gedaan.

Op deze satellietfoto kun je zien dat er een Romeinse weg door de duinen achter de huidige manege liep, dwars door de veldjes waar nu paarden staan. Links ervan staat (nu) de longeerbak. Erg leuk!

De link vind je HIER.

Vandaag De Dag

Een gezelschap dure edelen, omringd door soldaten, passeert in vliegende vaart de boeren en paupers. Het geeft veel stofwolken, maar die zijn voor de landslieden die gelaten moeten afwachten in het veld. Zij murmureren. De nobele passanten waren te gast in het kasteel, en zijn daar luisterrijk ontvangen. Zij hebben geen oog voor de eenvoudige lieden langs de kant van de weg, die zich op hun beurt juist vergapen aan de extravagante groep ruiters. De schatkist is weer geleegd.

Luchtafweer Katwijk 1939

Binnenkort staat er luchtafweer in Katwijk, vanwege de NAVO top. 

Bij de mobilisatie in 1939-40 waren de mannen ook paraat, maar dan anders. Op de vuurtoren stond een mitrailleur opgesteld, met schutters van het 4e Regiment Infanterie.

De middelste man op deze foto zou Paulus Kouprie zijn, hij was gelegerd in de Morspoortkazerne in Leiden. Als verzetsstrijder werd hij gearresteerd in 1942 en ter dood veroordeeld, maar dat werd later omgezet in levenslang. In 1945 is hij teruggekeerd uit Duitsland.*

bron: zijn neef Theo Kouprie

Hebbes!

En nog zo’n fijne aanwinst! Prachtige oude schoolplaat van Isings, ik zou ze allemaal wel willen hebben (en ophangen). Er schijnen nu ook posters van te zijn, maar dit is natuurlijk veel leuker, met van die stokken, en hij heeft echt in de klas gehangen. Geschiedenis, al dan niet ‘Vaderlandsch’, was voor mij het leukste vak op de lagere school, en de schoolplaten spraken geweldig tot mijn verbeelding. Precies deze was mijn favoriet, “Romeinse legerplaats aan de Rijnmond (Valkenburg)”. Asterix in Katwijk, zeg maar. De plaat heeft hier een mooie plek gekregen en ik ontdek telkens nog nieuwe details.

Katwijk bevrijding mei 1945

Nog zo’n mooie foto van het internet. Weet niet wie hem gemaakt heeft, of wie er op staan, maar het zou ergens in Katwijk moeten zijn op 5 mei 1945. Of meer waarschijnlijk 8 of 9 mei, toen achtereenvolgens de Engelse en Canadese colonnes Katwijk binnenreden. De kinderen op de foto zijn verkleed en zwaaien met Nederlandse vlaggetjes. Heel opvallend vind ik die Duitse soldaat die er zo glimlachend tussen staat. Hij zal wel blij zijn dat het allemaal voorbij is en hij weer (heelhuids) naar huis kan. De Duitsers zijn hier kennelijk nog steeds in control. De soldaat is bewapend met een geweer en heeft nota bene een steelhandgranaat in zijn hand.

Voedseldropping Duinoord Katwijk 1945

Op internet kun je veel foto's vinden van Katwijk in de oorlogsjaren 40-45, bijvoorbeeld deze van een voedseldropping in april 1945. Een bekende foto, waarbij soms de naam E. Wolthaus staat vermeld. Is dat de maker? Op de website Alles over Katwijk lees ik nu dat recent de precieze locatie van de afbeelding is achterhaald: Duinoord. Volgens mij was dat allang bekend.
 

bron afb (fragment): funda

Op deze foto van Duinoord anno 2025 kun je het goed zien. Bijvoorbeeld door die karakteristieke huizen van de Bestevaerweg op de achtergrond (nog wat duidelijker op de fragmenten hieronder).

Een update HIER

Nog een mooie foto van een voedseldropping bij Katwijk, ditmaal in de Zuidduinen. Wie hem gemaakt heeft weet ik niet.

Podcast George Blake

In 2020 overleed in Moskou de Engelse dubbelspion George Blake. In de 4-delige podcast George Blake meesterspion van de VPRO/NPO vertelt hij zelf (in 1999) zijn levensverhaal aan interviewer Hans Olink. In goed Nederlands (!), want Blake werd in 1922 in Rotterdam geboren. Dat kun je zelfs nog een beetje horen. George Blake begon als spion voor de Britten, maar werd al snel dubbelspion voor de Sovjet-Unie. Hij vertelt over zijn jeugd, het bombardement van Rotterdam, koeriersdiensten voor het verzet, hoe hij uiteindelijk in Engeland terechtkwam en bij de geheime dienst MI6 en waarom hij voor de Sovjets ging werken. In 1961 wordt Blake ontmaskerd en tot 42 jaar cel veroordeeld, maar na 5 jaar weet hij op spectaculaire wijze te ontsnappen. Verborgen in een camper ontkomt hij naar Oost-Berlijn. De rest van zijn leven woont hij (met een nieuw gezin) in Moskou. Helaas blijken de mensen daar niet beter dan in het Westen. Eigenlijk zijn ze precies hetzelfde, alleen in wat meer aftandse omstandigheden. De rijen zijn er langer en afschaffing van bezit werkt ook al niet. Blake klinkt nog steeds teleurgesteld, maar verteld het met humor en gelatenheid. 

Het is een buitengewoon interessant verhaal, verteld door een kennelijk innemende en intelligente man. Twee goede eigenschappen voor een spion natuurlijk. En het maakt jouw ‘oordeel’ over zijn daden en de gevolgen daarvan voor heel veel anderen, net iets meer ingewikkeld. Hij pakt je in.

The Famous Town of Catwick

(now a poor village inhabitted by Fishermen...)

Deze Engelse kaart van Nederland (of eigenlijk “The United Provinces of the Netherlands”) uit 1728 zag ik in het Katwijks Museum. Daar is op dit moment een kleine expositie ingericht over de mysterieuze Brittenburg, het verzonken Romeinse fort bij Katwijk aan Zee.

In de linkerbovenhoek van deze kaart staat een schets van de Brittenburg met een korte toelichting. Het fort zou gebouwd zijn door de Romeinse keizer Caligula “upon the German Ocean” bij de monding van de rivier de Rijn, toen een beroemde haven maar nu totaal verzand. Het fort is nog gezien in 1552 en 1562 en het laatst in 1588, toen zijn er ook allerlei voorwerpen en munten gevonden. De tekst besluit met de opmerking dat op ongeveer 1200 passen vanaf dit fort de beroemde stad Katwijk lag, tegenwoordig een arm dorp bewoond door visserlui.

Put that in your pipe and smoke it.

Ik zie dat op deze kaart buurgemeente Scheveningen Schevelingen genoemd wordt. Dat is opvallend, want oude Katwijkers hoor ik wel eens over Skevelinge praten.

De expositie kun je nog zien tot 25 mei 2019.

Over de Brittenburg, “verdronken hoeksteen van het Romeinse Rijk” is onlangs een mooi boek verschenen.

Napoleon in Katwijk

Dit is de uitwatering bij Katwijk, hier mondt de Oude Rijn uit in de Noordzee. Deze foto is van april vorig jaar. Het was een heldere dag en aan de horizon zie je tussen het donkerblauw van de zee en het lichtblauw van de hemel een lange grijze strook. Dat is vieze smog. Maar daar gaat het nu even niet om.

Het is bijna niet te geloven, maar hier op het strand, bij de uitwatering heeft Napoleon ooit gepicknickt. Op donderdag 24 oktober 1811 om precies te zijn. De keizer was met zijn vrouw Marie-Louise vanuit Haarlem (waar onder andere Teylers Museum werd bezocht) onderweg naar Leiden, maar Napoleon was vanaf Hillegom niet verder gereisd met zijn vrouw en de stoet van ruiters en rijtuigen. In plaats daarvan had hij een omweg langs Katwijk genomen omdat hij hier de nieuwe sluizen en de stoommachine wilde zien. 

Terwijl Napoleon het enorme werk dat hier tot stand was gebracht bewonderde zag hij tot zijn ongenoegen een Engels oorlogsschip voor de kust kruisen. Toen hij hoorde dat hij en zijn staf zich binnen schootsafstand daarvan bevonden, besloot hij uitdagend dat de lunch op het strand zou worden gebruikt. Er werd een tafel aangesleept en gedekt voor het gezelschap. Vanaf het schip loerden de Engelsen met hun kijkers naar het tafereel, maar beseften kennelijk niet wie daar zat. Dat had nog heel raar kunnen aflopen.

De keizer zat daar met zijn begeleiders (drie generaals) heerlijk in het zonnetje. Het was een mooie herfstdag met een temperatuur die opliep tot 12 graden Celcius. Marie-Louise en entourage waren al om half één in Leiden gearriveerd, tot grote schrik van het plaatselijk ontvangstcomité zonder Napoleon dus. Na de lunch op het strand begaf het keizerlijk gezelschap zich in draf alsnog naar Leiden.*

Een mooi verhaal. En misschien was Napoleon zelfs niet de eerste keizer die in Katwijk kwam aanwaaien. Het kan zijn dat de Romeinse keizer Caligula hem voorging in 39 nC, maar dat is omstreden en niet zeker. Caligula leidde een strafexpeditie over de Rijn en had daarna invasieplannen voor Britannia. De Rijn was de grens van het Romeinse rijk en bij Katwijk aan zee stonden versterkingen om de grens te bewaken. Aan de overkant woonden onbeschaafde lieden zoals Noordwijkers.

*bron: ruudspruit.com

Prinsenhof

'Slecht stucwerk' dacht ik eerst nog, terwijl ik in al mijn kippigheid de kleine trap in museum Prinsenhof opliep. Maar mijn vrouw wist (weer) beter: dit was niet zomaar een trap, precies op deze plek is Willem van Oranje vermoord, 433 jaar geleden, en dat zijn kogelgaten daar in die muur. En inderdaad, de gedenktegel op deze historisch beladen plaats is eigenlijk niet te missen.

Wij waren in Delft voor de tentoonstelling van Ming porselein en belandden daardoor 'toevallig' op de sterfplek van Willem, net zoals we ooit in Duitsland toevallig in slot Dillenburg verzeild waren geraakt, waar eens zijn wiegje stond. Het zou een perfect afgeronde bedevaart zijn voor een ware Oranjeklant, maar zelf heb ik daar niet zo veel mee.

Er hangt een portret van de moordenaar, Balthasar Gerards, met wie het heel slecht is afgelopen. En ja, hij heeft er wel een hoofd voor. Verder staat er nog een soort rariteitenvitrine met een studie van het hoofd van Willem van Oranje, een medaillon met doodsportret, een geopende ivoren bol met daarin een voorstelling van de moord en een exemplaar van het type pistool waarmee de moord gepleegd is. Niet bepaald een wapen wat je makkelijk verbergt, lijkt mij.

In een andere zaal wordt de tachtigjarige oorlog nog eens in sneltreinvaart uit de doeken gedaan via een indrukwekkende presentatie op een enorm driedelig videoscherm. Heel modern, maar tot m'n verbazing met precies dezelfde onversneden protestante invalshoek als de lessen Vaderlandsche Geschiedenis op mijn lagere school decennia geleden, een school die nog vernoemd was naar een bekende Zwitserse theologische tiran. Alles kwam weer eens voorbij: brandstapels, inquisitie, de edelen, beeldenstorm, Alva, geuzen. Hoe vaak heb ik deze verhalen niet gehoord?

De vier vrouwen van Willem en een klein ruiterstandbeeld.

In deze zaal probeert men een link te leggen tussen Willem en koningshuis nu.

Ik ben dol op oude gebouwen zoals dit. De toiletruimte vond ik bizar. Oeroude plavuizen, veel donker hout, dikke deuren, schuiven, haakjes. Het was er helaas zo krap, dat een foto maken onmogelijk was. Een suppoost keek me achterdochtig na.

Veel Delfts blauw en ander porselein in dit museum. In deze vitrine een allegaartje aan voorbeelden uit de 18e eeuw: een paard, twee bustes, een madonna met kind, een leeuw, eekhoorn en een vogel. Opvallend vond ik het vioolspelende aapje, die volgens de informatietekst veel voorkwamen in de 18e eeuw. Ieder z'n smaak, denk ik dan. Ik herinner me iemand van Marktplaats die ooit informeerde of ik ook "vioolspelende schaapjes" in huis had, voor de collectie van zijn vrouw.

Vaas van Jacoba aardewerk (Delft na 1897), ontworpen door Adolf le Comte (1850-1921). In de vitrine staan nog meer kunstvoorwerpen met het portret van Jacoba van Beieren (1401-1436), nog zo'n icoon uit de oude geschiedenisboekjes. Helaas kan ik nergens terugvinden waarom juist zij in die periode zo vaak in keramiek werd afgebeeld.

Vaas met maraboes, Delft 1898. Ontwerp Theo van Hoytema (1863-1917).

Museum Prinsenhof is een leuk museum waar ik zeker nog een keer terugkom. De oude binnenstad van Delft is sfeervol, iets tussen Leiden en Haarlem in. 

My kingdom for a horse

Vandaag vonden in de kathedraal van Leicester plechtigheden plaats rond de herbegrafenis van koning Richard III. Daaraan voorafgaand werden zijn stoffelijke resten (in een loden kist met eikenhouten omhulsel) in processie langs het slagveld van Bosworth gedragen.

Richard III (1452-1485) is vooral bekend door het gelijknamige stuk van Shakespeare (inderdaad: "A horse, a horse, my kingdom for a horse"). Voor deze gelegenheid herlas ik nog eens de bewerking van dit toneelstuk door Gerrit Komrij uit 1989. Hij vertaalde de beroemde laatste woorden van Richard als: "Een paard! Een paard! Mijn wereld voor een paard!".

Een kort, maar lezenswaardig artikel over Richard III vind je hier. Met bijzonderheden over zijn leven, zijn dood, zijn rivaal Henry Tudor (de vader van Henry VIII), de vondst van Richards skelet in 2012 en het geleverde wetenschappelijk bewijs van echtheid.

Vergeet vooral niet de laatste alinea van het artikel te lezen. Het is erg vermakelijk om te zien op welke manieren er een slaatje wordt geslagen uit de plechtigheden van vandaag.

Mark Kurlansky: Zout; Een wereldgeschiedenis

Deze prachtige 'steen' komt uit Salzburg, een kadootje van onze lieve (schoon)ouders. Het lijkt kwarts, het lijkt zeepsteen, maar het is zout (salz). Er verschijnen regelmatig witte zoutkristallen aan de buitenkant.

De Amerikaanse schrijver en journalist Mark Kurlansky (1948) heeft er ook een, maar dan gekocht in Spaans Catalonië. Zijn 'toversteen' inspireerde hem tot het schrijven van Zout; Een wereldgeschiedenis (2002).

Zout, dat lijkt een buitengewoon saai onderwerp, maar niets is minder waar. In meer dan 400 pagina's laat Kurlansky zien wat een belangrijke rol dit mineraal heeft gespeeld in 5000 jaar wereldgeschiedenis.

Het was en is onmisbaar voor mens en dier, veel nederzettingen en wegen zijn ontstaan bij plaatsen waar zout werd gewonnen. Zout betekende macht, het gaf aanleiding tot revoluties en oorlogen. Het was een betaalmiddel (salaris en soldij komen van sal = zout) en het had vaak een belangrijke symbolische en rituele waarde. Tegenwoordig is de grote betekenis van zout als conserveermiddel wat op de achtergrond geraakt door de uitvinding van vriesmachines (1922).

Het boek staat bomvol kleine en grote geschiedenissen, anekdotes en weetjes. Misschien wel iets te veel zelfs. Dat is mijn enige puntje van kritiek op dit verder fijne boek: er zijn teveel details, Kurlansky is te grondig. Het is daarom verstandig het boek niet achter elkaar uit te lezen, maar nu en dan een leespauze in te lassen. Verder niets dan lof.